Faalangst: wat het is en wat je eraan kunt doen

Faalangst is de angst dat wat je doet misgaat of mislukt. De officiële term is atychifobie. Het gaat verder dan gewone spanning voor een toets of presentatie: bij faalangst is de angst om te falen zo sterk dat het je dagelijks functioneren belemmert. Je vermijdt uitdagingen, presteert onder je niveau of raakt geblokkeerd op momenten dat je juist moet presteren.

Faalangst komt veel voor, zowel bij kinderen en jongeren als bij volwassenen. Het is geen teken van zwakte of luiheid, maar een psychische klacht die serieuze gevolgen kan hebben voor school, werk en welzijn.

Hoe herken je faalangst?

Faalangst uit zich op verschillende manieren. Niet iedereen heeft dezelfde klachten, maar er zijn een aantal veelvoorkomende signalen. Denk aan:

• Overmatig piekeren voor een toets, presentatie of gesprek
• Lichamelijke klachten zoals buikpijn, hoofdpijn, misselijkheid of een bonkend hart
• Dingen uitstellen of helemaal vermijden omdat je bang bent te falen
• Snel opgeven zodra iets moeilijk wordt
• Jezelf heel streng beoordelen na een tegenvallend resultaat
• Het gevoel dat anderen veel beter zijn dan jij

Een veelgemaakt misverstand is dat mensen met faalangst altijd slechte resultaten halen. Dat klopt niet. Veel mensen met faalangst presteren juist bovengemiddeld, omdat ze zichzelf enorm onder druk zetten. Maar die prestaties kosten hun veel meer energie dan nodig, en de angst blijft ook na succes bestaan.

Twee vormen van faalangst

Psychologen maken onderscheid tussen twee vormen. Bij de eerste vorm legt iemand de lat hoog voor zichzelf en werkt extra hard uit angst te falen. Dit heet ook wel actieve of remmende faalangst in omgekeerde richting: de angst zet aan tot actie. Bij de tweede, vaker besproken vorm, remt de angst juist. Iemand raakt geblokkeerd, wordt passief, vermijdt situaties of trekt zich terug. Dit is de faalangst die het meest herkend wordt in de klas of op het werk.

Beide vormen kunnen schadelijk zijn. De eerste leidt op de lange termijn tot uitputting en burn-out. De tweede leidt tot onderpresteren en gemiste kansen.

Waardoor ontstaat faalangst?

Faalangst ontstaat niet door één oorzaak. Vaak spelen meerdere factoren een rol. Een perfectionistische instelling, veel druk vanuit de omgeving of eerder nare ervaringen met falen kunnen eraan bijdragen. Ook een negatief zelfbeeld speelt een grote rol: wie zichzelf al bij voorbaat als “niet goed genoeg” ziet, verwacht eerder te mislukken.

De omgeving telt ook mee. Als ouders, leraren of leidinggevenden hoge verwachtingen stellen en fouten zwaar bestraffen (of als dat zo gevoeld wordt), groeit de kans op faalangst. Dat betekent niet dat hoge verwachtingen per definitie slecht zijn, maar de manier waarop er gereageerd wordt op fouten maakt een groot verschil.

Wat kun je zelf doen aan faalangst?

Er zijn een aantal dingen die helpen om de angst te verminderen. Dit zijn geen snelle oplossingen, maar strategieën die werken als je ze volhoudt.

• Fouten zien als leermoment. Wie falen ziet als een signaal dat hij dom of waardeloos is, vergroot de angst. Probeer fouten te zien als informatie: wat ging er mis en wat kun je de volgende keer anders doen?
• Realistisch doelen stellen. Faalangst groeit bij onhaalbare doelen. Stel kleinere, concrete doelen en vier ook kleine successen.
• Negatieve gedachten herkennen. Gedachten als “ik red dit nooit” of “iedereen ziet dat ik het niet weet” zijn vaak overdreven. Door ze bewust te herkennen, kun je ze uitdagen.
• Niet vermijden. Situaties vermijden geeft op korte termijn opluchting, maar versterkt de angst op de lange termijn. Stap je angst tegemoet, klein beginnen mag.
• Ontspanningstechnieken. Ademhalingsoefeningen of mindfulness kunnen helpen om de lichamelijke spanning te verminderen voor of tijdens een spannend moment.

Wanneer hulp zoeken?

Als faalangst zo sterk is dat je dagelijks leven erdoor belemmerd wordt, is het verstandig om hulp te zoeken. Denk aan situaties waarin je school of werk vermijdt, je steeds slechter voelt over jezelf of de angst steeds erger wordt in plaats van beter. Een huisarts, psycholoog of psychotherapeut kan helpen om de achterliggende oorzaken aan te pakken. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een bewezen aanpak bij faalangst: daarin leer je negatieve denkpatronen te herkennen en te vervangen door realistischere gedachten.

Faalangst is een serieuze klacht, maar ook een behandelbare. Hoe eerder je ermee aan de slag gaat, hoe minder vat het op je leven krijgt. Begin klein, wees eerlijk over wat je ervaart, en zoek steun als je het niet alleen redt.